Pijpsteel bij metaaldetectie
Een pijpsteel is het lange, smalle gedeelte van een historische kleipijp tussen de pijpenkop en het mondstuk. Voor detectorzoekers is een pijpsteel bij metaaldetectie vooral een interessante contextvondst. Het keramiek zelf wordt niet door een metaaldetector gedetecteerd, maar pijpsteelfragmenten worden regelmatig gevonden tijdens het graven of aan het oppervlak van historische vindplaatsen.
Vooral vanaf de vroegmoderne tijd werden kleipijpen op grote schaal gebruikt. Omdat de lange, dunne stelen gemakkelijk braken, zijn losse pijpsteelfragmenten veelvoorkomende archeologische vondsten op oude woonplaatsen, erven, herbergen, markten en afvalterreinen.
Wat betekent pijpsteel bij metaaldetectie?
Bij metaaldetectie verwijst een pijpsteel meestal naar een fragment van de holle steel van een tabakspijp van gebakken klei. Door het midden van de steel loopt een smal rookkanaal waardoor de rook van de pijpenkop naar het mondstuk werd geleid.
Een losse pijpsteel is meestal wit, crème of lichtgrijs en heeft een ronde doorsnede. Afhankelijk van de plaats op de oorspronkelijke pijp kan de steel dikker of dunner zijn.
Hoewel een pijpsteelfragment geen metaalvondst is, kan het samen met munten, gespen, keramiek en andere gebruiksvoorwerpen waardevolle informatie geven over menselijke activiteit op een vindplaats.
Pijpsteel in het kort
- Functie: verbinding tussen pijpenkop en mondstuk van een tabakspijp
- Materiaal: meestal fijn, lichtgekleurd pijpaardewerk
- Detecteerbaarheid: wordt niet rechtstreeks door een metaaldetector gedetecteerd
- Periode: vooral vanaf de late 16e en 17e eeuw tot in de 19e en later
- Herkenning: smalle ronde keramische buis met een centraal rookkanaal
- Historische waarde: bruikbare contextvondst voor bewoning, gebruik en datering van een locatie
Hoe herken je een pijpsteel?
Pijpsteelfragmenten zijn vaak goed herkenbaar door de combinatie van hun vorm, materiaal en het centrale rookkanaal.
Ronde buisvorm
De steel heeft meestal een ronde of vrijwel ronde doorsnede. Bij fragmenten is duidelijk zichtbaar dat het om een langwerpige buisvorm gaat.
Centraal rookkanaal
Door het midden loopt een klein rond kanaal. Dit is een van de belangrijkste kenmerken waarmee een pijpsteel van een gewoon keramisch staafje kan worden onderscheiden.
Lichtgekleurd aardewerk
Veel historische kleipijpen zijn vervaardigd uit fijn wit- of lichtbakkend pijpaardewerk. Door verblijf in de bodem kan het oppervlak echter bruin, grijs of verkleurd zijn.
Glad oppervlak
De buitenzijde is vaak relatief glad. Op sommige stelen kunnen naden van de mal, versieringen, letters of andere productiesporen zichtbaar zijn.
Breukvlakken
Kleipijpstelen zijn relatief kwetsbaar. Veel vondsten bestaan daardoor uit korte fragmenten met scherpe of afgesleten breukvlakken aan beide uiteinden.
Geeft een pijpsteel een signaal op je metaaldetector?
Nee. Een gewone pijpsteel van gebakken klei bevat geen metalen doel en veroorzaakt daarom zelf geen normaal metaaldetectorsignaal.
Pijpsteelfragmenten worden meestal gevonden:
- Tijdens het uitgraven van een metalen vondst
- Aan het oppervlak van geploegde akkers
- In oude bewoningslagen
- Tussen historisch afval
- Rond voormalige huizen, herbergen en boerderijen
Het is daarom verstandig om tijdens het zoeken niet alleen naar metalen vondsten te kijken, maar ook aandacht te besteden aan aardewerk, glas en andere contextvondsten.
Onderdelen van een kleipijp
Een traditionele kleipijp bestaat uit meerdere herkenbare delen.
Pijpenkop
De kop is het gedeelte waarin de tabak werd geplaatst. Vooral de vorm van de kop kan bij complete of grotere fragmenten belangrijk zijn voor verdere determinatie.
Steel
De steel vormt de verbinding tussen de pijpenkop en het mondstuk. Bij sommige historische pijpen kon deze zeer lang en relatief dun zijn.
Rookkanaal
Het centrale kanaal in de steel zorgt ervoor dat rook vanuit de kop naar het mondstuk kan worden gezogen.
Mondstuk
Het uiteinde van de steel werd in de mond gehouden. Een fragment van het mondstuk kan soms aan een aangepaste, afgeplatte of afgewerkte vorm worden herkend.
Soorten pijpsteelfragmenten
Glad pijpsteelfragment
Het meest voorkomende type is een eenvoudig stuk gladde steel zonder decoratie of opschrift.
Versierde pijpsteel
Sommige pijpen hebben versieringen op de steel, bijvoorbeeld geometrische patronen, ringen, letters of andere motieven.
Pijpsteel met makersmerk
Op bepaalde pijpen kunnen merktekens of opschriften voorkomen. Een herkenbaar merk kan soms helpen om producent, productieplaats of periode nader te onderzoeken.
Mondstukfragment
Een fragment van het uiteinde kan een andere vorm of afwerking hebben dan een gewoon middenstuk van de steel.
Fragment bij de pijpenkop
Een stuk steel dat nog aan een gedeelte van de kop vastzit is vaak informatiever dan een volledig los middenfragment.
Waar vind je pijpsteelfragmenten?
Pijpsteelfragmenten komen vooral voor op plaatsen waar mensen gedurende langere tijd verbleven en tabak rookten.
Mogelijke vindplaatsen zijn:
- Historische stads- en dorpskernen
- Boerderijen en oude erven
- Voormalige herbergen en kroegen
- Historische woonlocaties
- Markt- en handelsplaatsen
- Militaire verblijfplaatsen
- Historische havens en overslagplaatsen
- Afvalkuilen en oude stortplaatsen
Op landbouwgrond kunnen fragmenten door ploegen en andere grondbewerking over een groter gebied verspreid zijn geraakt.
Waarom worden zoveel losse pijpstelen gevonden?
Kleipijpen waren relatief kwetsbaar. Vooral lange en dunne stelen konden gemakkelijk breken tijdens gebruik, vervoer of opslag.
Hierdoor konden kleine fragmenten als afval achterblijven. Omdat gebakken klei goed in de bodem kan overleven, worden zulke stukken eeuwen later nog regelmatig teruggevonden.
Een locatie met veel pijpsteelfragmenten kan daarom wijzen op intensief menselijk gebruik, maar het aantal fragmenten alleen zegt niet automatisch wat voor soort locatie het was.
Pijpsteel of keramisch staafje?
Het centrale rookkanaal is het belangrijkste kenmerk waarmee een pijpsteel van veel andere keramische objecten kan worden onderscheiden.
Let op:
- Een ronde of vrijwel ronde doorsnede
- Een doorlopend centraal kanaal
- Een relatief glad buitenoppervlak
- Fijn gebakken, vaak lichtgekleurd materiaal
- Eventuele mallenaden of decoratie
Een massief keramisch fragment zonder rookkanaal is geen pijpsteel.
Pijpsteel of ander aardewerkfragment?
Een kruikfragment of potrand heeft meestal een platte of gebogen wandvorm. Een pijpsteel is juist smal, cilindrisch en hol.
Daardoor zijn complete pijpsteelfragmenten meestal relatief eenvoudig van gewoon aardewerk te onderscheiden.
Kan de diameter van het rookkanaal de pijp dateren?
De diameter van het rookkanaal wordt soms gebruikt als één van de kenmerken bij onderzoek naar historische kleipijpen. Bij bepaalde groepen pijpen kan statistisch een ontwikkeling in boordiameter zichtbaar zijn.
Een losse pijpsteel kan echter niet betrouwbaar uitsluitend aan de hand van de diameter van het rookkanaal exact worden gedateerd.
Voor een betere datering moeten meerdere kenmerken worden gecombineerd, zoals:
- Diameter van het rookkanaal
- Dikte van de steel
- Vorm van een eventueel aanwezige pijpenkop
- Makersmerken
- Decoratie
- Productietechniek
- Vindcontext
Hoe oud is een gevonden pijpsteel?
Kleipijpen kwamen in Europa vanaf het einde van de 16e eeuw en vooral gedurende de 17e, 18e en 19e eeuw veel voor. Ook daarna bleven keramische pijpen bestaan.
Een los en onversierd steelfragment is meestal moeilijk nauwkeurig te dateren. Meer informatie is mogelijk wanneer ook delen van de pijpenkop, een merk of karakteristieke decoratie aanwezig zijn.
Let voor determinatie onder andere op:
- Steeldikte
- Rookkanaal
- Vorm en afwerking
- Versieringen
- Letters of cijfers
- Makersmerken
- Andere vondsten uit dezelfde context
Makersmerken en opschriften
Historische kleipijpen kunnen merken dragen die verband houden met een pijpenmaker, werkplaats of productiecentrum.
Merken kunnen voorkomen op verschillende onderdelen van een pijp en bestaan uit bijvoorbeeld:
- Letters
- Initialen
- Cijfers
- Symbolen
- Figuratieve afbeeldingen
- Decoratieve patronen
Een duidelijk makersmerk kan aanzienlijk meer dateringsinformatie bieden dan een onversierd middenstuk van een pijpsteel.
Pijpsteel als contextvondst bij metaaldetectie
Voor detectorzoekers kan een pijpsteel vooral interessant zijn in combinatie met andere vondsten.
Denk bijvoorbeeld aan:
- Munten
- Gespen
- Knopen
- Sleutels
- Kruikfragmenten
- Potranden
- Andere huishoudelijke vondsten
Een concentratie van verschillende vondsten kan helpen om vroegere bewoning of andere menselijke activiteit beter te herkennen.
Wat zegt een pijpsteel op een akker?
Een pijpsteelfragment op een akker betekent niet automatisch dat precies op die plek een huis, herberg of andere nederzetting heeft gestaan.
Fragmenten kunnen op landbouwgrond terecht zijn gekomen door:
- Historische bewoning
- Afvaldumping
- Bemesting met huishoudelijk afval
- Grondverplaatsing
- Langdurige landbouw en ploegen
Een grotere concentratie van pijp- en aardewerkfragmenten in combinatie met metalen vondsten is daarom informatiever dan één losse pijpsteel.
Hoe onderzoek je een pijpsteel?
Een pijpsteelfragment kan klein zijn, maar bevat soms verrassend veel kenmerken.
Bekijk onder andere:
- De buitendiameter van de steel
- De diameter van het rookkanaal
- De lengte van het fragment
- De kleur van het baksel
- Eventuele vormnaden
- Decoratie
- Letters, cijfers of merken
- De vorm van beide breukvlakken
Maak bij bijzondere exemplaren foto's van meerdere zijden en van het rookkanaal.
Tips voor het onderzoeken en bewaren van pijpsteelfragmenten
- Verwijder eerst alleen losse aarde en vuil.
- Ga voorzichtig om met lange of dunne fragmenten, omdat pijpaardewerk breekbaar kan zijn.
- Gebruik geen schuurmiddelen op het oppervlak.
- Controleer zorgvuldig op kleine letters, stempels en versieringen.
- Probeer het rookkanaal niet met harde metalen voorwerpen schoon te steken.
- Meet het fragment voordat je het verder wilt determineren.
- Bewaar fragmenten die mogelijk bij dezelfde pijp horen gezamenlijk.
- Documenteer de vindlocatie en andere vondsten uit dezelfde omgeving.
Samenvatting
Een pijpsteel bij metaaldetectie is een keramische contextvondst afkomstig van de steel van een historische tabakspijp. Het smalle buisvormige fragment is vooral herkenbaar aan het centrale rookkanaal en het vaak lichtgekleurde pijpaardewerk. Een losse pijpsteel is niet altijd nauwkeurig te dateren, maar de combinatie van formaat, rookkanaal, decoratie, makersmerken en andere vondsten kan waardevolle informatie geven over menselijke activiteit op een historische locatie.
Gerelateerde begrippen
