Bord bij metaaldetectie
Een bord is een vlak of licht hol gebruiksvoorwerp waarop voedsel wordt geserveerd of gegeten. Voor detectorzoekers kan een bord bij metaaldetectie zowel een metalen vondst als een keramische contextvondst zijn. Keramische borden worden meestal als losse scherven gevonden, terwijl metalen exemplaren rechtstreeks door een metaaldetector kunnen worden gedetecteerd.
De vorm, het baksel, glazuur, decoratie en eventuele merken kunnen helpen om een bordfragment verder te herkennen. Vooral rand- en bodemfragmenten bevatten vaak meer informatie dan een klein onversierd wandfragment.
Wat betekent bord bij metaaldetectie?
Bij metaaldetectie verwijst een bord meestal naar een huishoudelijk gebruiksvoorwerp dat onderdeel was van het servies.
Borden konden worden vervaardigd uit verschillende materialen, zoals:
- Aardewerk
- Steengoed
- Porselein
- Tin of andere metaallegeringen
- IJzer of staal
Keramiek wordt niet rechtstreeks door een metaaldetector waargenomen. Scherven worden vooral gevonden tijdens het uitgraven van metalen voorwerpen, aan het oppervlak van akkers of in historische bewonings- en afvallagen.
Bord in het kort
- Functie: eten en serveren van voedsel
- Materiaal: aardewerk, steengoed, porselein of metaal
- Periode: historische perioden tot de moderne tijd
- Herkenning: relatief vlakke vorm met een brede opening en vaak een duidelijke rand
- Detecteerbaarheid: alleen metalen borden zijn rechtstreeks detecteerbaar
- Historische waarde: kan informatie geven over bewoning, huishoudelijk gebruik en materiële cultuur
Hoe herken je een bord?
Een compleet bord is eenvoudig te herkennen. Bij historische vindplaatsen worden echter meestal losse fragmenten gevonden.
Relatief vlakke vorm
Een bord is meestal veel platter dan een kom. De wand loopt slechts beperkt omhoog vanuit het middengedeelte.
Brede rand
Veel borden hebben rondom een duidelijke rand. Deze kan vlak, schuin, opstaand, verdikt of decoratief gevormd zijn.
Standring
Aan de onderzijde kan een ronde standring aanwezig zijn waarop het bord rustte. Vooral bodemfragmenten met een deel van deze ring zijn vaak goed herkenbaar.
Glazuur
Aardewerken en porseleinen borden kunnen geheel of gedeeltelijk geglazuurd zijn. Het glazuur kan verschillende kleuren en afwerkingen hebben.
Decoratie
Beschilderingen, lijnen, reliëf, bloemmotieven en andere patronen kunnen helpen bij verdere determinatie.
Geeft een bord een signaal op je metaaldetector?
Dat hangt volledig af van het materiaal.
Een bord van aardewerk, steengoed of porselein geeft geen normaal metaaldetectorsignaal. Zulke fragmenten zijn contextvondsten.
Een metalen bord kan wel worden gedetecteerd. Het signaal wordt onder andere beïnvloed door:
- Metaalsoort
- Diameter
- Wanddikte
- Diepte
- Ligging in de bodem
- Corrosie
Er bestaat daarom geen vaste target-ID voor een bord.
Soorten borden
Aardewerken bord
Aardewerken borden kunnen sterk verschillen in kleur, dikte en baksel. Ze kunnen eenvoudig zijn uitgevoerd of voorzien zijn van glazuur en decoratie.
Steengoed bord
Steengoed is doorgaans harder en dichter gebakken dan gewoon aardewerk. De oppervlakte kan glad of geglazuurd zijn.
Porseleinen bord
Porselein is meestal hard, fijn en relatief licht van kleur. Beschilderde of gedrukte motieven kunnen belangrijke herkenningspunten vormen.
Metalen bord
Metalen borden kunnen van verschillende metalen en legeringen zijn gemaakt. Dunne exemplaren kunnen vervormen, terwijl dikkere delen beter herkenbaar blijven.
Diep bord
Een diep bord zit qua vorm tussen een vlak bord en een kom. Bij losse fragmenten kan het onderscheid daardoor lastig zijn.
Waar vind je borden?
Borden en bordfragmenten worden vooral gevonden op plaatsen waar mensen langere tijd woonden, aten of huishoudelijk afval achterlieten.
Mogelijke vindplaatsen zijn:
- Historische woonlocaties
- Boerderijen en erven
- Oude dorps- en stadskernen
- Historische nederzettingen
- Voormalige herbergen
- Markt- en handelsplaatsen
- Afvalkuilen en oude stortplaatsen
- Akkers met een lange gebruiksgeschiedenis
Op landbouwgrond kunnen keramiekfragmenten door ploegen, bemesting en grondverplaatsing over een groter gebied verspreid zijn geraakt.
Bord of kom?
Een bord en een kom kunnen bij losse fragmenten sterk op elkaar lijken.
Een bord is doorgaans:
- Relatief vlak
- Breed in verhouding tot de hoogte
- Ondiep
- Voorzien van een brede rand
Een kom is meestal:
- Dieper
- Hoger opgebouwd
- Steiler van wand
- Meer komvormig
Bij een klein wandfragment zonder rand of bodem kan het oorspronkelijke type voorwerp vaak niet met zekerheid worden vastgesteld.
Bord of schaal?
De termen bord en schaal kunnen elkaar gedeeltelijk overlappen. Een schaal is doorgaans wat dieper en kan bedoeld zijn om grotere hoeveelheden voedsel te serveren.
Voor het onderscheid kunnen onder andere belangrijk zijn:
- Diameter
- Diepte
- Wandhoek
- Randprofiel
- Bodemvorm
Bij kleine fragmenten is het soms beter om een bredere omschrijving te gebruiken dan het voorwerp te specifiek te determineren.
Bordfragment of potrand?
Een randfragment van een bord kan worden verward met een potrand.
Een bordrand loopt meestal relatief vlak of schuin naar buiten. Een pot heeft doorgaans een hogere en meer gesloten vorm.
Let onder andere op:
- De hoek tussen rand en wand
- De kromming van het fragment
- Het randprofiel
- De geschatte diameter
- De wanddikte
Bordfragment of kruikfragment?
Een kruikfragment kan van hetzelfde soort keramiek zijn gemaakt, maar de oorspronkelijke vorm verschilt duidelijk.
Een kruik heeft meestal:
- Een hogere wand
- Een smallere opening
- Vaak een hals
- Regelmatig een oor
Een bord heeft juist een brede, open en relatief vlakke vorm.
Randfragment van een bord herkennen
De rand is vaak een van de meest informatieve onderdelen van een bord.
Let bij een randfragment op:
- De breedte van de rand
- De vorm van het profiel
- De wandhoek
- De kromming
- Glazuur
- Decoratie
- Wanddikte
Bij een voldoende groot fragment kan de kromming helpen om een indruk te krijgen van de oorspronkelijke diameter.
Bodemfragment van een bord herkennen
De bodem van een keramisch bord kan eveneens belangrijke kenmerken bevatten.
Let bijvoorbeeld op:
- Een vlak middengedeelte
- Een ronde standring
- De overgang naar de wand
- Glazuur aan de bovenzijde
- Slijtage aan de onderzijde
- Eventuele makers- of fabrieksmerken
Vooral een herkenbare standring kan helpen om een bodemfragment van een gewoon wandfragment te onderscheiden.
Wat kan decoratie op een bord vertellen?
Decoratie kan belangrijke aanwijzingen geven over productiewijze, stijl en mogelijke periode.
Denk bijvoorbeeld aan:
- Handbeschildering
- Gedrukte decoratie
- Bloemmotieven
- Geometrische patronen
- Reliëf
- Gekleurde randlijnen
- Teksten of afbeeldingen
Eén decoratief fragment is echter niet altijd voldoende voor een nauwkeurige datering.
Merktekens op een bord
Op de onderzijde van keramische en porseleinen borden kunnen makers- of fabrieksmerken voorkomen.
Zo'n merk kan bestaan uit:
- Een fabrikantnaam
- Letters of initialen
- Cijfers
- Een logo
- Een symbool
- Een plaats- of landnaam
Wanneer zo'n merk aanwezig is, kan het bijzonder nuttig zijn voor verdere identificatie.
Schuur een merk niet schoon. Maak eerst foto's en verwijder alleen voorzichtig losse aarde.
Kan een bord helpen bij het dateren van een vindplaats?
Ja. Keramische bordfragmenten kunnen belangrijke dateringsinformatie bevatten, vooral wanneer kenmerkende vormen, decoraties of merken aanwezig zijn.
Voor verdere determinatie wordt onder andere gekeken naar:
- Baksel
- Randprofiel
- Bodemvorm
- Standring
- Glazuur
- Decoratie
- Productietechniek
- Makers- of fabrieksmerken
- Andere vondsten uit dezelfde context
Een herkenbaar rand- of bodemfragment is meestal informatiever dan een klein onversierd wandfragment.
Wat zegt een bordfragment op een akker?
Een bordfragment op een akker bewijst niet dat precies op die plek een huis of nederzetting heeft gestaan.
Keramiek kan op landbouwgrond terecht zijn gekomen door:
- Historische bewoning
- Afvaldumping
- Bemesting met huishoudelijk afval
- Grondverplaatsing
- Ploegen en andere landbouwactiviteiten
Een grotere concentratie aardewerk in combinatie met metalen gebruiksvoorwerpen kan meer zeggen over de geschiedenis van een locatie dan één losse scherf.
Bord als contextvondst bij metaaldetectie
Voor detectorzoekers is een keramisch bordfragment vooral interessant wanneer het samen met andere historische vondsten voorkomt.
Denk bijvoorbeeld aan:
De combinatie van keramische en metalen vondsten kan helpen om bewoning, huishoudelijk gebruik en de mogelijke gebruiksperiode van een vindplaats beter te begrijpen.
Gebruikssporen op een bord
Bordfragmenten kunnen nog sporen van het oorspronkelijke gebruik bevatten.
Let bijvoorbeeld op:
- Krassen op het eetvlak
- Slijtage van het glazuur
- Beschadigingen aan de rand
- Afgesleten decoratie
- Slijtage aan de standring
- Reparatiesporen
- Verkleuring of aanslag
Niet iedere beschadiging is een historisch gebruiksspoor. Ook bodemdruk, ploegen en andere latere verstoringen kunnen schade veroorzaken.
Hoe onderzoek je een bordfragment?
Bekijk het fragment van meerdere kanten voordat je begint met reinigen.
Controleer onder andere:
- De bovenzijde
- De onderzijde
- Het breukvlak
- De wanddikte
- Het randprofiel
- Een eventuele standring
- Glazuur
- Decoratie
- Makers- of fabrieksmerken
Voor verdere determinatie zijn foto's van het profiel, breukvlak en de onderzijde vaak net zo belangrijk als een foto van de decoratie.
Tips voor het onderzoeken en bewaren van borden
- Verwijder eerst alleen losse aarde en vuil.
- Gebruik water alleen wanneer het keramiek stevig is en geen kwetsbare afwerking heeft.
- Gebruik geen agressieve borstels of schuurmiddelen op glazuur, decoratie en merken.
- Bewaar fragmenten die mogelijk bij hetzelfde bord horen gezamenlijk.
- Maak foto's van bovenzijde, onderzijde, profiel en breukvlak.
- Controleer de onderzijde zorgvuldig op makers- of fabrieksmerken.
- Probeer een vervormd metalen bord niet zelf terug in de oorspronkelijke vorm te buigen.
- Documenteer de vindlocatie en andere vondsten uit dezelfde omgeving.
Samenvatting
Een bord bij metaaldetectie kan zowel een metalen detectorvondst als een keramische contextvondst zijn. Keramische borden worden vooral als rand-, wand- en bodemfragment aangetroffen en worden zelf niet rechtstreeks door een metaaldetector gedetecteerd. Baksel, randprofiel, standring, glazuur, decoratie en eventuele merken kunnen helpen bij verdere determinatie. Samen met ander servies, bestek en metalen vondsten kan een bordfragment waardevolle informatie geven over bewoning en dagelijks leven op een historische locatie.
Gerelateerde begrippen
